Horizontenorte_arqueoloxía_tala_contorno_petróglifos

Limpeza, roza e tala preventiva nas zonas de cautela dos petróglifos do monte de San Miguel en Villestro (Santiago de Compostela)

INTRODUCIÓN
Entre novembro e decembro de 2018 efectuamos a roza de vexetación e tala dalgúns eucaliptos nas zonas de cautela dos petróglifos do Monte de San Miguel, na parroquia de Villestro, pertencente ao Concello de Santiago de Compostela (A Coruña).

O proxecto arqueolóxico, promovido polo Concello de Santiago de Compostela, veu motivado pola situación na que se atopaban boa parte dos afloramentos con gravados de arte rupestre localizados no Monte San Miguel, ante o risco de reprodución de lumes forestais, coma acontecera en episodios pasados e que afectaron á integridade dos mesmos, así como pola necesidade de mantemento dunha contorna de protección limpa e visible arredor dos gravados.

OBXECTO
En xullo de 2016, propagouse un lume forestal no Monte San Miguel que calcinou unha superficie aproximada de 21,3 hectáreas de monte. O incendio afectou a unha zona caracterizada por posuír unha alta concentración de estacións de arte rupestre, que daquela estaban sen catalogar e que sufriron en maior ou menor medida a acción directa das lapas, así como outros danos ocasionados durante a extinción do lume.
Para evitar que feitos como este volvan a acontecer nos vindeiros meses, especialmente coa chegada do estío, levouse a cabo unha intervención orientada a eliminar a vexetación do entorno inmediato dos paneis de arte rupestre, procurando con isto garantir a súa conservación ante a eventual proliferación dos lumes forestais.
As tarefas realizadas contribúen ademais a facilitar a apreciación das distintas estacións de arte rupestre, así como o acceso ás mesmas, sentando con isto as bases para a súa divulgación e posta en valor.

Traballos de roza e retirada de vexetación na contorna dos afloramentos con gravados rupestres prehistóricos

Traballos de roza e retirada de vexetación na contorna dos afloramentos con gravados rupestres prehistóricos

CARACTERÍSTICAS DOS GRAVADOS
Os 29 paneis de arte rupestre que foron obxecto da intervención de limpeza, localízanse na parroquia de Villestro, pertencente ao concello coruñés de Santiago de Compostela.
Están situados fundamentalmente na ladeira Sur do Monte de San Miguel, ao pé do val de Villestro. A pesar de que este conxunto de petróglifos non pode ser considerado, nin moito menos, como representativo da arte rupestre galaico, cómpre sinalar que comparte unha serie de características, no que respecta ao emprazamento e localización das estacións con arte rupestre, co que se coñece para outras zonas máis intensamente abordadas dende a investigación.
Neste senso, a maioría das estacións rupestres están localizadas na franxa altimétrica comprendida entre os 100 e os 300 metros sobre o nivel do mar, con excepción de “Alto do Penedo Branco” que está emprazado a unha altura de 339 metros. este patrón de asentamento é común a practicamente todos os territorios con arte rupestre do NW peninsular.
O feito de que os petróglifos estean localizados fundamentalmente en latitudes medias tense relacionado con zonas que permiten un tránsito máis sinxelo dende as terras baixas cara as latitudes máis elevadas. Así mesmo, o feito de localizarse en abas orientadas cara os vales, podería estar relacionado co suposto papel demarcador que terían os petróglifos sobre aquelas áreas de especial importancia económica ou social para as comunidades prehistóricas.

TRABALLOS REALIZADOS
Con carácter previo ao inicio dos traballos, foron localizadas e revisadas todas as estacións con gravados e delimitouse a área a intervir. A continuación realizouse un rexistro documental fotográfico do estado no que se atopaba a contorna dos diferentes xacementos. Ao rematar os traballos, realizouse un novo rexistro documental fotográfico de todas as áreas rozadas.
A intervención realizada consistiu fundamentalmente na limpeza da matogueira que cubría a superficie, contorna e acceso dos xacementos anteriormente sinalados. O rozado do mato realizouse con medios manuais e sempre baixo a supervisión e dirección dos arqueólogos integrantes do equipo técnico do proxecto. Ademais disto, foi talada e retirada aquela vexetación arbórea de pequeno tamaño que medraba a carón dos paneis de arte rupestre, agás os exemplares de árbores autóctonas.
Non se realizou unha limpeza en profundidade para eliminar liques ou fungos nin de ningunha outra materia adherida aos soportes rochosos. Tampouco ser retirou o sedimento que se depositou nas roturas e diaclases das rochas, para evitar desprendementos da mesma. Os traballos tampouco contemplaron o arranque de raíces ou a realización de movementos de terras.
A limpeza da vexetación dividiuse en catro tipos:
1. Retirada dos restos de vexetación morta que se acumulaban sobre os paneis de arte rupestre e a corta daquela que nacía entre as fracturas das rochas con gravados. Estes traballos leváronse a cabo mediante o uso de tesoiras, instrumentos brandos de madeiras, cepillos de púas brandas, anciño de púas de plástico e soprador mecánico.
2. Roza total mediante a rozadora de mochila con cabezal triturados de 2 dentes para as matogueiras e especias arbóreas invasivas que medran no entorno e no acceso dos xacementos.
3. Roza selectiva na superficie con cabezal de fío de nailon da contorna máis inmediata dos paneis de arte rupestre, así como da contorna doutras laxes situadas dentro das zonas de intervención, coa finalidade de non afectar a posibles a eventuais gravados que puideran ter e que se manteñen descoñecidos por non ser visibles.
4. Tala das árbores de pequeno porte situadas no entorno máis inmediato dos petróglifos, agás as especies arbóreas autóctonas. A madeira derivada desta tala foi apiada e retirada. As árbores cotáronse a ras de chan sen necesidade de realizar movementos de terra e as raíces e tocóns non foron retirados.
Ademais do arqueólogo director e do equipo técnico encargados do control arqueolóxico, formaron parte do equipo encargado de executar o proxecto, varios operarios especializados en labores forestais. Así mesmo foron postos a disposición dos traballos a maquinaria e vehículos necesarios para o axeitado desenvolvemento dos mesmos.

Horizontenorte_túmulo_4

Roza e tala mediante metodoloxía arqueolóxica en túmulos megalíticos

Dentro dos traballos realizados no pasado 2018, queremos chamar a atención sobre as accións de roza e tala da plantacións de eucaliptos realizada sobre túmulos megalíticos. Neste caso recollemos coma exemplo, os realizados no Túmulo de Vilar de Arriba (GA15060021) localizado na parroquia de Santa María de Deixebre no concello de Oroso (A Coruña).
Para poder recoñecer, identificar e delimitar o túmulo sobre o terreo, realizouse unha roza da touza e tala de eucaliptos dispostos sobre a masa tumular, así coma nunha faixa mínima de 10 metros ao redor da periferia da mesma.

Estado previo do túmulo, totalmente cuberto de maleza

Estado previo do túmulo, totalmente cuberto de vexetación

Os traballos non contemplaron a remoción de terras e foron destinadas a deter a acción das raíces, mediante a corta das árbores a ras de chan, sen afectar ao terreo.
Esta actuación consistiu na tala do arborado, roza e desbroce da vexetación, coa retirada da mesma da zona. Realizouse a tala dos eucaliptos sen arranque ou levantamento dos tocóns, coa fin de evitar alteracións das estruturas ou sedimentos da mámoa.

Traballos de tala con coidado de non afectar á masa tumular

Traballos de tala con coidado de non afectar á masa tumular

Os traballos efectuáronse mediante o uso mixto de medios manuais e mecánicos lixeiros, manténdose especial coidado na tala e retirada dos eucaliptos dispostos sobre a masa tumular, sen ser arrincadas raíces. Así mesmo evitouse o uso de maquinaria ou vehículos sobre o xacemento arqueolóxico, realizándose a retirada da madeira tamén de de xeito manual.

Detalle dun tocón talado a ras de sedimento

Detalle dun tocón talado a ras de sedimento

Castro_Cálago_2017_César-Vila_Alonso-Toucido

Resultados das sondaxes arqueolóxicas realizadas no 2017 no castro e mosteiro de Cálago, Vilanova de Arousa (Pontevedra)

A Revista de Estudos Valleinclanianos e Históricos “Cuadrante”, ven de publicar no seu último número (36), o traballo acerca dos resultados das sondaxes arqueolóxicas realizadas no 2017 no castro e mosteiro de Cálago en Vilanova de Arousa (Pontevedra).
A intervención por nós dirixida e codirixida polo arqueólogo Francisco Alonso Toucido (Estela Arqueoloxía), realiza unha achega aos resultados dos traballos arqueolóxicos realizados no verán de 2017 no xacemento.
A intervención desenvolveuse entre agosto e setembro de 2017, sendo promovida a través dun convenio subscrito entre a Dirección Xeral de Patrimonio Cultural da Secretaría Xeral de Cultura, da Consellería de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria da Xunta de Galicia e Concello de Vilanova de Arousa, co obxectivo de fomentar o coñecemento e avaliar a potencialidade arqueolóxica do xacemento arqueolóxico do castro e mosteiro de Cálago .
O castro de Cálago atópase inventariado co código GA36031007 e sitúase na parroquia de San Cibrán de Cálago no lugar do O Campanario, a uns 100 m da liña de costa actual, emprazado nun promontorio que, antes do proceso de construción no litoral, dominaría a nivel visual boa parte da ría de Arousa e do val interior.
O obxecto dos traballos de sondaxe consistiu no estudo arqueolóxico do subsolo do xacemento, así coma a documentación e conservación dos restos, evidencias ou materiais arqueolóxicos que foron documentados no transcurso desta labor.

Terra Sigillata Hispánica, Forma 15/17, procedente da intervención realizada no castro de Cálago en 2017

Terra Sigillata Hispánica, Forma 15/17, procedente da intervención realizada no castro

HORIZONTENORTE_OK

Información seguimento e avaliación de proveedores

Informámoslle que HORIZONTENORTE, seguindo os requisitos do sistema de calidade baseado na norma ISO 9001: 2015 que implementamos, avalía anualmente o desempeño de todos os seus provedores de bens e servizos, en función do número de incidentes rexistrados ao longo do ano, período analizado, así como da súa importancia.

boletin_auriense_47

Materiais arqueolóxicos orgánicos en contextos medievais e modernos: Resultados da intervención realizada no inmoble da Rúa da Raíña nº 11 (Santiago de Compostela, A Coruña) .

Entre finais do 2012 e inicios do 2103 desenvolveuse unha intervención arqueolóxica dirixida pola arqueóloga Manuela Pérez Mato na que participamos como equipo técnico, no subsolo do edificio nº 11 da rúa da Raíña de Santiago de Compostela. A intervención posibilitou a localización de restos e obxectos en materia orgánica, correspondentes a madeira, coiro e sementes, asociados a cerámicas medievais. A permanente humidade dos niveis estratigráficos, permitiu a preservación de ditos materias nun excepcional estado de conservación, datados no século XIII.
Do contexto pechado no interior do pozo medieval, datado mediante radiocarbono na primeira metade do século XIII, atopouse un elenco de pezas de cociña e de mesa fabricadas en madeira e un botín de coiro, contextualizados con varias cerámicas do tipo ola de bordo horizontal cóncavo, así coma fragmentos dunha sítula de bronce.
Para o estudo dos materiais procedentes dos traballos arqueolóxicos efectuados, realizouse unha análise formal e descrición dos mesmos, a fin de proceder á súa interpretación e contextualización. Este estudo acaba de ser publicado polo Boletín do Museo Provincial de Ourense.
Algúns dos materiais aquí presentados, poden contemplarse nas vitrinas do Museo da Cidade e das Peregrinacións de Santiago de Compostela.

Bandexa medieval localizada na rúa da Raíña de Santiago de Compostela

Bandexa medieval localizada na rúa da Raíña de Santiago de Compostela

CEG_131_Mario_CÉSAR_VILA_4

Estudo da cerámica medieval de Cova Eirós (Triacastela, Lugo)

Un dos alicerces da nosa labor investigadora, céntrase na cerámica de Época Medieval. Nesta liña, queremos destacar un importante traballo de recente publicación en colaboración coa Universidade de Santiago de Compostela , centrado na relevancia desta cerámica e da información que se pode extraer a partires do seu estudo, localizada a partires das intervencións realizadas no xacemento prehistórico e histórico de Cova Eirós (Triacastela, Lugo) e publicada no último número dos Cadernos de Estudos Galegos.

As intervencións arqueolóxicas efectuadas a partir do ano 2008 no xacemento de Cova Eirós (Triacas-tela, Lugo), puxeron á luz evidencias materiais de diferentes contextos cronolóxicos. Neste traballo abórdase a análise e interpretación dun dos elementos da cultura material máis representativo dos depósitos de Cova Eirós, correspondente á cerámica de época histórica. Destaca a ampla presenza de tipos de época medieval, principalmente da fase inicial e plena e de xeito testemuñal de Época Romana e Tardorromana. O groso destes materiais cerámicos pertence á produción de cerámica gris medieval do Noroeste peninsular, sendo identificadas formas inéditas, canto menos dende o punto de vista historiográfico. Así mesmo, destácase a excepcional posición estratigráfica de boa parte destes materiais, vinculados a contextos pechados (foxas), sobre as que se levan realizando datacións radiocarbónicas, permitindo asociar estas formas a datacións de carácter absoluto. Deste xeito, as ocupacións medievais de Cova Eirós poden considerarse como o reflexo dos cambios na estruturación territorial que se producen entre os séculos VIII-XI no Noroeste peninsular e que son a raíz do poboamento rural galego.

Ola de cerámica común gris medieval localizada en Covas Eirós e obxecto de análise

Ola de cerámica común gris medieval localizada en Covas Eirós e obxecto de análise

Reza_Vella_Mario_César_Vila

Carballo, freixo e piñeiro: o papel da leña nos rituais funerarios no xacemento romano de Reza Vella (Ourense)

Dentro dos traballos de investigación publicados neste ano, queremos destacar o estudo sobre as madeiras localizadas nos contextos funerarios no xacemento romano de Reza Vella na contorna da cidade de Ourense, realizado conxuntamente coa investigadora arqueobotánica María Martín Seijo e publicado polo prestixiosa revista Archaeological and Anthropological Sciences.

O obxectivo deste traballo centrouse na análise do papel da leña nos ritos funerarios romanos de cremación. O estudo de caso de Reza Vella (Ourense) proporciona información valiosa sobre os usos e o papel das plantas nun contexto funerario no noroeste da península ibérica. Os datos arqueobotánicos dos cemiterios romanos nesta área son moi escasos, pero proporcionan información valiosa sobre as costumes funerarias introducidas polo Imperio Romano nas provincias e como esta interacción podería reflectirse no manexo da leña. As estruturas relacionadas cos ritos de cremación inclúen contextos primarios e secundarios. Os restos de carbón recuperados dentro das estruturas de tipo bustum, son os restos do combustible queimado durante a cremación dos cadáveres. Nestes contextos primarios, os taxóns omnipresentes foron carballo, freixo e piñeiro. Foron identificados outros taxóns, coma o salgueiro, a ameixeira ou o erbedo en enterros secundarios. Unha combinación de diferentes factores probablemente, determinou a súa selección para fins de cremación, como a súa dispoñibilidade nos arredores da necrópole, o acceso diferencial aos recursos de madeira, o seu potencial de calor, aspectos técnicos relacionados coa súa explotación e ata aspectos conceptuais, como o seu significado simbólico.

Fosa de incineración con vaso cerámico en Reza Vella (Ourense)

Fosa de incineración con vaso cerámico en Reza Vella (Ourense)

IV_curso_Arte_Salnés

Participación no IV curso de verán “Arte, Historia, Xeografía e Cultura na comarca do Salnés: Alén da igrexa”

Do 16 ao 19 de xuño celébrase no Pazo de Vista Real de Vilanova de Arousa (Pontevedra) o IV curso de verán “Arte, Historia, Xeografía e Cultura na comarca do Salnés:Alén da igrexa”,, no que participaremos xunto ao arqueólogo Franisco Alonso Toucido coa presentación “Castro e mosteiro de Cálago. Últimos estudos arqueolóxicos”.

Os arqueólogos Mario César e Francisco Alonso durante a intervención no castro de Cálago (Vilanova de Arousa, Pontevedra)

Os arqueólogos Mario César e Francisco Alonso durante a intervención no castro de Cálago (Vilanova de Arousa, Pontevedra)

No curso farase unha achega aos resultados dos traballos arqueolóxicos realizados no verán de 2017 no castro e mosteiro de Cálago.

A intervención desenvolveuse entre agosto e setembro de 2018, sendo promovida a través dun convenio subscrito entre a Dirección Xeral de Patrimonio Cultural da Secretaría Xeral de Cultura, da Consellería de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria da Xunta de Galicia e Concello de Vilanova de Arousa, co obxectivo de fomentar o coñecemento e avaliar a potencialidade arqueolóxica do xacemento arqueolóxico do castro e mosteiro de Cálago.

O castro de Cálago atópase inventariado co código GA36031007 e sitúase na parroquia de San Cibrán de Cálago no lugar do O Campanario, a uns 100 m da liña de costa actual, emprazado nun promontorio que, antes do proceso de construción no litoral, dominaría a nivel visual boa parte da ría de Arousa e do val interior .

Rianxo_Castelo_Lúa_Pres_Cambrai

Presentación dos traballos de recuperación e posta en valor do castelo da Lúa (Rianxo, A Coruña)

Con motivo do desenvolvemento dos traballos de recuperación e posta en valor do castelo da Lúa (Rianxo, A Coruña), o concello de Rianxo e a Deputación de A Coruña, organizan unha presentación o venres 29 de xuño de 2018 no Auditorio de de Rianxo, na que exporán os resultados das intervencións o arqueólogo director, Mario César Vila e o restaurador director, Gonzalo Buceta Bruneti. O acto será presentado polo alcalde de Rianxo, Adolfo Muíños Sánchez e Xusto Ordóñez Figueira, Concelleiro de Deporte e Patrimonio Histórico, para dar paso ao concerto a cargo do grupo de música medieval Pres de Cambrai, que presentará “O segredo do pergamiño Vindel: 100 anos de música para as cantigas”.

Os traballos foron desenvolvidos por un equipo multidisciplinar de arqueólogos, restauradores, canteiros, topógrafos e arquitectos, para dar continuidade á intervención iniciada o ano pasado e así consolidar e restaurar os restos que se conservan da fortaleza medieval.

Durante a realización das actuacións realizáronse numerosas visitas para escolares, así coma para outros profesionais e público en xeral.

Fotografía en altura do Castelo da Lúa

Fotografía en altura do Castelo da Lúa

Mario_César_Vila_Porta_San_Miguel_2

Acondicionamento, restauración e consolidación do antigo acceso á cidade da Coruña desde o mar pola Porta de San Miguel

As actuacións de acondicionamento, restauración, consolidación e posta en valor, realizadas no antigo acceso á cidade desde o mar pola Porta de San Miguel (A Coruña), en abril e maio de 2018, centráronse na recuperación da Porta de San Miguel, así como da adecuación da súa contorna inmediata coa colocación dun valado de protección, un panel explicativo e alumado axeitado. Estas actuacións e elementos de mobiliario urbano e de posta en valor do patrimonio cultural, foron propostos co obxecto de protexer e realizar a posta en valor do ben.

A partires da segunda metade do século XVI, a cidade da Coruña comeza a transformarse en praza forte militar. Esta nova situación obrigou a reforzar a estrutura defensiva.
En 1520, Carlos V ordea fortificar A Coruña e construír un castelo na illa de San Antón. A súa construción iníciase en 1588, un ano antes do ataque de Drake. A destrución causada polos ingleses en 1589 fixo ver ás autoridades a nula capacidade de defensa dunhas murallas cun marcado carácter medieval non adaptadas á nova organización militar das monarquías europeas.
En 1589, Felipe II manda ao seu enxeñeiro Tiburcio Spanochi para que redacte un informe sobre o estado da muralla da cidade da Coruña.
No século XVI a porta de Santa Bárbara únese ao acantilado mediante a construción do Baluarte de Santa Bárbara e a cortina que o unía á porta de Santa Bárbara. Ademais, a finais do século XVI constrúense pequenos revellines por diante das dúas portas máis importantes da cidade, Porta Real e a de Aires.
Os dous conventos fóra da cidade estaban destruídos. En 1596 trasládase o Convento de Santo Domingo á Cidade Vella e o de San Francisco quedou incorporado á cidade coas reformas levadas a cabo na muralla ao longo do século XVII. Mentres non se acordaba un proxecto para a cidade, fóronse executando obras menores, entre as que se atopaba o treito de muralla que vai desde o Hospital Abente y Lago ata o Baluarte de Santa Bárbara. Sábese que en 1597 este treito de muralla xa estaba construído. Con todo, executouse unha reforma no século XVII. Neste treito, ábrese en 1595 a Porta de San Miguel.
En 1597 proxectouse construír o baluarte e a cortina que unía o cubo de Santa Bárbara e a porta de San Martiño, no acantilado e realizouse a derruba do treito da muralla vella que ía desde as Bárbaras ata a fortaleza. Neste século, instalouse na cidade o primeiro cárcere no extremo oeste do Parrote, que será derrubado e reedificado no século XVIII. En 1625 iníciase a reconstrución da Fronte de Terra.
A segunda campaña de construción da nova muralla de mar no acantilado e a praia da zona do Parrote levouse a cabo no segundo terzo do século XVII. Continúase o trazado entre o cárcere e a fortaleza da cidade, construíndose un murallón para conter as augas do mar do Parrote. Neste novo treito construíronse as portas do Cravo e do Parrote en 1676, sendo a segunda reformada en 1749.

O obxecto do proxecto arqueolóxico, foi a definición técnica e económica dos traballos de acondicionamento, restauración, consolidación da Porta de San Miguel así como da adecuación da súa contorna inmediata coa colocación dun valado de protección, un panel explicativo e alumado adecuado. Estas actuacións e elementos de mobiliario urbano e de posta en valor do patrimonio cultural, foron realizadas co obxecto de protexer e realizar a posta en valor do ben.
Actuacións realizadas
– Retirada de colonización biolóxica e limpeza.
– Consolidación arqueolóxica da canle de auga de pedra.
– Calzado dos chanzos mediante ripios.
– Colocación de lámina xeotextil non tecido sobre a canle e a condución e recheo localizado sobre os niveis arqueolóxicos con árido drenante.
– Aporte de terra vexetal en noiros e en contorna da beirarrúa, sementado e formación de céspede de baixo mantemento.
– Escavación con medios mecánicos para a formación de gabias e zapatas.
– Valado baixo de barras de aceiro envellecido instalada sobre zuncho de formigón de 20×30 centímetros.
– Instalación módulo explicativo do que xa se dispoñía o deseño.
– Instalación de alumado monumental, con catro proxectores e un proxector no interior da Porta de San Miguel de tecnoloxía LED de baixo consumo.
– Fotogramentría de estado previo (afloramento e chanzos) e topografía de estado final.
– Limpeza de vexetación da parte superior da muralla.
– Limpeza de vexetación da cara S do cubo E respecto de a porta.
– Limpeza de vexetación do interior da porta de San Miguel.
– Limpeza e saneamento parcial do interior da Porta de San Miguel, baixo o enlousado existente.
– Colocación de bordiño de granito baixo a porta metálica a fin de conter residuos e arrastres.
– Recondución do manancial natural que discorre pola porta.
– Pintado de arquetas en negro.

Dirección e execución das obra de acondicionamento da Porta de San Miguel (A Coruña)

Dirección e execución das obra de acondicionamento da Porta de San Miguel (A Coruña)